Moederdag overwegingen van een Man

oederdag is een dag met rituelen. De kinderen maken op de kleuterklas een fröbeltje en de vader pijnigt zich het hoofd over een leuke attentie voor bij het ontbijt.

Het begon allemaal als een vredesdag. De zeer gelovige Amerikaanse methodiste Ann Maria Reeves Jarvis bedacht de Mothers Friendship Day. De dag had tot doel om, na de burgeroorlog in 1865, vrede te sluiten tussen de vijanden in haar dorp. Dit was een groot succes. Haar kinderloze dochter Ann Reeves Jarvis zwoer in 1907 bij de begrafenis van haar moeder dat zij ervoor zou zorgen dat er voortaan een Moederdag zou zijn. Zij voerde campagne en wist in 1914 President Wilson zo ver te krijgen dat de tweede zondag van mei voortaan een vakantie dag ter ere van de moeder zou worden.

In navolging van de Amerikanen ijverde het Leger des Heils in Nederland voor de viering van moederdag, die in 1925 ingang vond. Het was de dag waarop de vrouw, die het hele jaar het gezin draaiende hield, eindelijk mag rusten en op een voetstuk werd geplaatst. Het sloeg al snel aan. Wat geen wonder is met de heersende moraal en visie op de rol van de vrouw als spil van het gezin, de hoeksteen van de verzuilde samenleving. Of zoals de katholiek Thijssen in 1909 verklaarde; “Alle wezenlijke elementen, grondslagen en steunpilaren van de verdere sociale verhoudingen bevat het gezin in zich.” Met de goede moeder als middelpunt, want zonder belandde je al snel in een huishouden van Jan Steen.

De christelijke moederideologie stamt uit het einde van de 18de eeuw. De opkomende burgerij moest voor gezonde erfgenamen zorgen. De toenmalige praktijk om het zogen van baby’s uit te besteden aan een min werd verlaten. De kindersterfte was te groot. Het idee dat de vrouw “van nature” voorbestemd was om in alle opzichten moeder te zijn en dat er geen andere eerbiedwaardige rol voor haar was, zette zich in de 19de eeuw vast in alle hoofden. In 1873 schreef Elise van Calcar bijvoorbeeld: “Het huisgezin, het geheiligd trio van vader, moeder en kind. (..) Waaraan ontleent het gezin licht, warmte, leven? Wie is de genius, die hier alles samenbindt, opbouwt, versiert en kroont? – De Vrouw.”

De vrouw bestierde het huis, de man het inkomen. Maar in het echt moesten heel veel vrouwen werken om het gezinsinkomen op peil te houden. Zij werkten als nettenboetster, landarbeidster, handelaarster, of ze deden fabrieksarbeid en hielpen rijkere vrouwen in de huishouding als hulp. Hoewel de praktijk wijdverbreid was, bleven zij voor de tijdgenoten onzedelijke vrouwen, te vergelijken met prostituées.

Er heerste een loodzware dubbele moraal. Men ging ervan uit dat de man sexuele driften had en de moeder niet. Er werd moreel oogluikend toegestaan dat de man zijn natuurlijke driften buiten het huisgezin bot kon vieren bij een maîtresse of een prostituée. Maar slecht waren deze vrouwen zeker. Vincent van Gogh schreef: “´t Is niet voor het eerst dat ik geen weerstand kon bieden aan dat gevoel van genegenheid, bepaald genegenheid en liefde voor die vrouwen die de dominees zo verdommen en uit de hoogte vanaf de spreekstoel veroordelen en verachten.”

In het mannenbastion komen rond 1870 langzaam scheurtjes. Protestantse burgervrouwen van de Reveil beweging gaan zich om de armoede bekommeren en de dubbele sexuele moraal komt onder vuur. Niet dat zij sexuele vrijheid voor zichzelf eisen. De man moet even kuis worden als de dominee.

Greenpeace avant la lettre

De liberaal burgelijke vrouwen komen op het toneel. Zij eisten onderwijs, werk op kantoor, als onderwijzeres of verpleegster en bovenal kiesrecht. Vooral in Engeland was de strijd hevig. Enkele vrouwen toonden onder leiding van Emmeline Pankhurst, dat het beeld van de afhankelijke moeder en huisvrouw tot het verleden behoorde. Met opzienbarende acties als het vastketenen aan Downingstreet 10, een ballonvaart over Londen, enorme massabijeenkomsten, het gooien van stenen en hongerstakingen dwongen zij de liberale regering algemeen kiesrecht in Engeland in te voeren.

Ook in Nederland voeren liberale vrouwen als Aletta Jacobs de strijd om het vrouwenkiesrecht aan. Dit kwam uiteindelijk haastig in 1919 tot stand na de invoering van het algemeen mannen kiesrecht in 1917, de Duitse en Russchische revoluties en Troelstra´s “vergissing”.
Het moet een bittere tegenslag zijn geweest voor de zojuist geëmancipeerde christelijke en katholieke zuilen. Deze beschouwden de vrouw nog wel in staat tot sociale arbeid, maar kiesrecht? De jezuïet Raaymaakers verzuchtte dat je dan ook een pleidooi kunt houden “dat de mannen kousen moeten stoppen en den pot koken.” Toch een man met vooruitziende blik. Het is dus niet verwonderlijk dat in dit klimaat de christelijke zuil in moederdag een strohalm zag om het moedergevoel nog eens aan op te hangen.

Pas eind jaren zestig wordt het dominante moederdenken echt doorbroken. Vrouwen gaan zichzelf ontdekken. Zij vragen zich of zij niet meer van het leven kunnen verwachten, dan sloven achter de stofzuiger in het ritme van maandag wasdag en woensdag gehaktdag.
Er was begin jaren zestig min of meer juridische gelijkheid tussen man en vrouw. Velen zagen de vrouwenemancipatie zelfs als voltooid. Het ging in 1964 om oriëntatie na emancipatie. Daarbij ging het volgens Hella Haasse om de “evrouwcipatie” van de man. De man moet het vrouwelijke in zichzelf ontdekken om de vrouw de kans te geven zichzelf te worden.

De tweede golf

En dan publiceert Joke Kool- Smit in 1967 een artikel; Onbehagen bij de vrouw. Dit was het startschot van het feminisme dat niet alleen gelijke rechten eiste, maar de fundamenten van de toen nog steeds heersende christelijke gezinsideologie omver zou werpen. Als je de commentaren achteraf leest, dan moet dit artikel indertijd hetzelfde effect op vrouwen hebben gehad als het optreden van Ayaan Hirsi Ali nu. Voor en tegenstanders, opwinding en fel debat…

Kool- Smit betoogde dat emancipatie de vrouw beloofde een vrij mens te zijn, die haar mogelijkheden kon ontwikkelen en een volwaardig lid van de maatschappij kon zijn. Dit had niets met juridische gelijkheid te maken, maar met cultuur en maatschappelijke structuren. Die waren onveranderd gebleven, want gegrondvest op het gezins- en moederdenken.

Vrouwen gingen zichzelf herdefiniëren, weg van het moederdenken. Zij werden Dolle Mina en wilden de verhouding tussen vrouwen en mannen en daarmee de maatschappij als geheel veranderen naar voor vrouwen comfortabele arrangementen. Zij wilden meedoen naar eigen inzicht, volgens de eigen ervaring. Baas in eigen buik. De persoonlijke ervaring, wensen en dromen werden politiek. Een houding die anticonservatief, maar in feite heel liberaal is. De ideologische scherpslijpers waren de mannen die lid werden van Dolle Mina. Zij duwden het feminisme in de socialistische hoek. Pas met het verdrijven van het kapitalisme en het komen in de toestand van socialisme zou de ware vrouwenemancipatie voltooid zijn. Anja Meulenbelt volgde hen en werd er de belichaming van.

Joke Kool- Smit bleef een praktische feministe en doorzag dat vrouwen alleen van het aanrecht te rukken waren, dat de emancipatie alleen kans van slagen had, als vrouwen zich schoolden. In 1973 schreef zij de nota; De Moeder van Marie kan meer. Het startschot van de beroemde Moedermavo. Moeders die hun kinderen naar school brachten vroegen zich af; “Waarom mogen wij niet naar school?” In 1974 kreeg de eerste avondschool een dagvergunning om de moeders in aansluiting op de schooltijden van de kinderen te kunnen bedienen.

De vrouwen voelden zich schuldig en ondervonden van sommige mannen tegenstand. Die vonden het niet nodig en zelfs bedreigend voor hun eigen positie in huis. Want scholing betekent, minder tijd in het huishouden, huiswerk en een eigen werkplek in huis. Het leidde tot daadwerkelijke verandering in ingeslepen rolpatronen. Toch was het een groot succes. Al snel kwamen er Havo en VWO afdelingen. In 1984 waren er 80 dagscholen, met een totaal van 47.000 leerlingen van vooral vrouwen. En er kwam een liedje van Kinderen voor Kinderen.

In de jaren ´90 stond het onderwijsbeleid in het teken van bezuinigingen en fusies, met steeds meer nadruk op beroepsonderwijs. De algemene vorming van Mavo/Havo/Vwo zakte weg. Drop-outs ontdekten het dagonderwijs om alsnog een diploma te halen en de huismoeders bleven weg van dit puber en adolescenten geweld. Voor jonge moeders op zoek naar zelfontplooiing is nu binnen het volwassenen onderwijs nog nauwelijks ruimte. Toch is er voor dit soort onderwijs de laatste jaren zo´n duidelijke doelgroep bijgekomen: de allochtone moeder op galerij 1370A.

In het Onderwijsverslag 2003/2004 van april dit jaar meldt de onderwijsinspectie dat 25 van de 40 ROC´s achterstanden hebben bij de volwasseneneducatie. Er staan 10.000 mensen op de wachtlijst. “De wachtlijst in Amsterdam is nog nooit zo hoog geweest.” Aldus de Inspectie.

De emancipatie was weggezakt in gezapige vergaderzaaltjes. De feministes van weleer hebben zich kundig in laten kapselen. Zij doen aan beleidsbeïnvloeding. De emancipatie is voltooid. Toch..?

De derde golf van Ayaan Hirsi Ali

En weer staat er een boze vrouw op die schreeuwt: Ik spreek uit eigen ervaring, ik wil vrij zijn en daar zal ik voor vechten. Tijdens haar Opzij-lezing in maart 2003 riep Ayaan Hirsi Ali de derde feministische golf uit. Zij keert zich tegen het geweld dat moslim vrouwen overkomt binnen hun cultureel- religieuze gemeenschap. Zij wijst zelfs het geloof aan als bron van onderdrukking, zoals zoveel westerse vrouwen eerder naar het christendom hebben gewezen en de christelijke gezinsethiek afwezen. Zij wil dat haar geloofs- en lotgenoten net zo vrij kunnen zijn als de Dolle Mina´s van weleer. Als vrouw en als moeder. De MVM kan blijven bestaan, nu als Moslim Vrouwen en Mannen. Het gaat haar om wat mensen bindt en dat is niet geweld, onderdrukking en onvrijheid.

Waar het nu om gaat is dat de moeders van galerij 1370A kunnen leren, voor zichzelf, voor hun kinderen en om te zien en beleven wat ons bindt. Om te emanciperen, om na hun inburgeringcursus door te kunnen gaan naar een nieuwe moedermavo voor nieuwe- Nederlanders.

En voor de oude- Nederlanders? De vrouwen van de jaren negentig ontwikkelden zichzelf. Tot vrouw, moeder, professional en alles daartussen. De vrouw leek waarlijk mens te zijn. Maar toch… er zit iets vast in de Man Vrouw verhoudingen…

Wellicht is het voor de man toch eens tijd aan “evrouwcipatie” te doen. Tot hij zich op de tweede zondag in mei afvraagt waarom het geen vaderdag is.

Daan Diederiks 0 

No comments yet.

Leave a Reply